,,Ik wil mensen laten meekijken in mijn manier van denken”

Fotojournalist Geert van Kesteren woont sinds november 2009 in Jeruzalem. Met financiële steun van onder andere Stichting Democratie en Media verblijft hij minimaal een jaar in een gebied dat al decennia wordt verlamd door het conflict tussen Israël en de Palestijnen. Zijn project zal in 2011 worden afgesloten met een fotoboek en een tentoonstelling. Van Kesteren oogstte eerder veel lof met zijn projecten ‘Why Mister Why’ en ‘Baghdad Calling’. Voor Baghdad Calling kreeg hij in 2009 de Infinity Award in Photojournalism van het International Center for Photograpy, de ‘Oscar’ voor fotojournalisten.

Van Kesteren blijft in het Midden-Oosten ook werken voor mainstream media zoals NRC Handelsblad, het Amerikaanse weekblad Newsweek en de Duitse Stern, maar er is een verschil. Nieuwsfotografen gaan voor een paar weken, hooguit maanden naar een oorlogsgebied, met in hun achterhoofd de zekerheid dat ze daarna weer naar huis gaan. Bovendien zijn ze duidelijk herkenbaar; het leger persfotografen vormt de standaardhofhouding van ieder ‘media event’. Van Kesteren blijft niet alleen veel langer, maar hij werkt het liefst anoniem. ‘Onder de radar’, zoals hij het zelf noemt. 

Hoe begin je aan zo’n project?  ,,Om te beginnen heb ik een rustige, veilige plek gezocht om te wonen, als uitvalsbasis en om rustig te kunnen werken. Die heb ik in Jeruzalem gelukkig gevonden. Je zou denken dat over dit gebied alles al gefilmd, gefotografeerd en geschreven is, maar er is nog steeds een heleboel te zien en te vertellen. Dat merk je pas als er langer woont, de krant leest, met  mensen in de stad over gewone dingen praat, plekken bezoekt waar zij ook komen. Dan kun je inzoomen op de details die het grote verhaal beter vertellen, vanuit een ander perspectief.”

Hij noemt een voorbeeld.  ,,Als premier Netanyahu naar de Klaagmuur gaat, krijg ik daarover net als alle andere journalisten een paar uur van tevoren een SMS van zijn woordvoerder. Met als gevolg dat de premier tijdens dit moment van bezinning (de ironie is hoorbaar in zijn stem) wordt omstuwd door tientallen schreeuwende journalisten en lijfwachten. Voor mijn commerciële opdrachtgevers gaat het vooral om een foto van Netanyahu bij de Klaagmuur. Voor mijn eigen project laat ik juist de andere kant van dat moment zien, dus focus ik op al die journalisten om hem heen.”

 

Slow journalism

Het toont hoe zowel de Israëlische regering als haar tegenstanders het nieuws manipuleren om hun eigen standpunt of imago te versterken. ,,Het conflict is totaal gepolariseerd”, zegt Van Kesteren, ,,het is een kwestie geworden van ‘je bent voor ons of je bent tegen ons’. Het lijkt of alle posities muurvast zitten. Het door de machthebbers gemanipuleerde nieuws houdt beide volken gescheiden, net als de grensmuur op de Westoever. Dat kan alleen maar omdat de commerciële media bijna uitsluitend dát nieuws volgen, want dat krijgen ze heel efficiënt en gratis aangeboden. Ze moeten ook wel voor hun omzet. Het gevolg zag je in de Gaza-oorlog. Het leger weerde onafhankelijke journalisten van het strijdtoneel, maar liet zijn eigen embedded journalisten meelopen. De Palestijnse terreurbeweging deed precies hetzelfde.”

In het slepende conflict tussen Israël en de Palestijnen zijn de Conventies van Genève, die de mensenrechten moeten garanderen, sluipenderwijs op de achtergrond geraakt. Daardoor is het conflict ontmenselijkt en zijn dagelijkse ellende en uitzichtloosheid voor veel inwoners een vast onderdeel van hun leven geworden, merkte Van Kesteren: ,,Toen ik laatst in Gaza was, zei iemand van Hamas tegen me ‘we moeten onze kinderen voorbereiden op hun lijden’. Dat is typisch een instelling voor dit gebied. Ik zou mijn kinderen willen opleiden zodat ze naar vrede kunnen streven en daaraan kunnen bijdragen. De mensen hier hebben eigenlijk de moed al opgegeven. Ze zien zichzelf alleen nog maar als slachtoffer.”

Van Kesteren werkt het liefst in de schaduw van het nieuws, om gebeurtenissen te bekijken vanuit het perspectief van het individu. Die werkwijze kost veel tijd en geduld – een wat modieuze term is ‘slow journalism’. In een mediatijdperk waarin alles draait om snelheid en geld (alle kranten, tijdschriften en persbureaus snoeien drastisch in hun fotoredacties) kan die trage en precieze benadering niet zonder externe financiering. Naast Stichting Democratie en Media financieren Cordaid, IKV/Pax Christi en Amnesty International zijn project. ,, Ik zit er volstrekt onafhankelijk. Dat is het unieke als er fondsen achter je staan, dan kun je die onafhankelijke positie makkelijker innemen.” 

 

De schijn van de waarheid

Hoe kun je dit met fotografie zichtbaar maken, de nuances laten zien? ,, Fotografie heeft de schijn tegen, alsof fotografie de waarheid weergeeft, maar dat is ook maar één interpretatie. Zoom je in of  zoom je uit, neem je je foto net iets vroeger of iets later, wat zet je erbij, wat laat je weg? Zo kan de waarheid op elke vierkante kilometer op tientallen manieren beleefd worden, afhankelijk van je opleiding, opvoeding, je fantasie en je angsten. Ik ben op zoek naar die verschillende interpretaties en het perspectief van de burger. Aan welke kant hij staat en wat hij doet maakt me niet zoveel uit, ik ben geïnteresseerd in waaróm iemand denkt zoals hij denkt. Waarom zitten die mensen zo vast in die manier van denken? Met dit fotoproject wil ik mensen laten meekijken in mijn eigen manier van denken.”

Het perspectief van de burger is de rode draad in het vrije werk van Van Kesteren: hoe proberen mensen zich te verhouden tot een conflict waar ze niet om hebben gevraagd, wat doet dat met ze? In Gaza zag hij een bizar voorbeeld dat de internationale media haalde. ,,Er zijn daar 1.500 tunnels, waardoor alles vanuit Egypte wordt aangevoerd. Er is een kleine dierentuin, waar tachtig procent van de dieren tijdens de laatste Gaza-Oorlog is gedood, waaronder twee zebra’s. Nieuwe dieren zijn onbetaalbaar en kunnen ook niet door die tunnels, maar kinderen bleven naar die zebra’s vragen. Toen kreeg iemand het idee om twee ezels te verven als zebra’s. Dus werd er in Egypte haarverf besteld, die via de tunnels werd aangevoerd en daarmee zijn twee witte ezels omgetoverd tot zebra’s. Dat is een voorbeeld van hoe je de realiteit, de waarheid, in zo’n land ook kunt beleven.” 

Zo is Van Kesteren altijd op zoek naar beelden die een oorlog of een ramp terugbrengen tot een beeld dat begrijpelijk en vatbaar is op menselijke schaal. Een beeld dat de stereotypen in dat conflict ontmaskert en twijfel zaait over voorgeprogrammeerde denkbeelden, zodat de kijker zich weer identificeert met het individu.  

 

Het beeld opnieuw opbouwen

Het komt niet vaak voor dat iemand probeert aan beide kanten van het conflict tussen Israël en Palestina te kijken, denkt Van Kesteren. ,,Terwijl de vraag ‘wat betekent thuis voor jou’ aan beide kanten van de muur dezelfde antwoorden zal opleveren. ,,Ik zoek juist de deuren in de muur, de mensen met sleutels die die deuren kunnen en willen openen. Zo zijn er heel veel onafhankelijke kunstenaars en geestelijk leiders die tegen de stroom in proberen te denken om het onderling vertrouwen te herstellen. Vooral kunstenaars proberen met hun werk mentale blokkades te doorbreken.” Ziet hij zichzelf ook als zo’n kunstenaar? ,,Mijn werk gaat ook over het doorbreken van mentale blokkades, maar ik wil mezelf geen kunstenaar noemen. Ik ben gewoon een simpele ziel met een camera. Zo’n eenvoudige benadering geeft juist fantastische mogelijkheden om veel te zien en veel te leren en het beeld van dit gebied voor mezelf opnieuw op te bouwen. Dat is heel belangrijk, dat je hier niet komt met een koffer vol ideeën over wie of wat goed of slecht is. Het gaat erom dat je jezelf toestaat om opnieuw te leren kijken. Het is niet mijn land, niet mijn conflict, en de mensen zijn geen figuranten in een nieuwsproductie. Het zijn echte mensen. Zij zijn het die de ellende dagelijks ondergaan.”

Copyright Hans Scholten/Stichting Democratie en Media