Datum

Prelude in oorlogstijd

De identiteit, drijfveren en doelstellingen van Stichting Democratie en Media zijn onlosmakelijk verbonden met de persoon van de journalist Frans Goedhart (1904-1990).  Hij publiceerde op 25 juli 1940 de ‘Nieuwsbrief van Pieter ‘t Hoen’ in Amsterdam, de kortstondige voorloper van Het Parool. Eigenlijk loopt er zelfs een historische stippellijn terug tot aan de Patriottentijd (1781 – 1778) toen de beginselen van de Verlichting, zoals democratisering en emancipatie van de burgers, voor het eerst doordrongen in Nederland. Goedhart ontleende immers de naam en wellicht ook de inspiratie voor zijn nieuwsbrief aan ‘De Post van den Neder-Rhijn’, een weekblad dat tijdens de Patriottentijd werd geredigeerd door de patriotse journalist en literator Pieter 't Hoen (1744-1828).

Met zijn gestencilde, illegale blad wilde Goedhart met onafhankelijke berichtgeving tegenwicht bieden aan de door de bezetter gecontroleerde officiële ‘nieuwsvoorziening’. Goedhart verzette zich ook tegen de fatalistische houding van premier Colijn en riep op tot illegale en ondergrondse politieke verzetsacties. In de zomer van 1940 kreeg Goedhart contact met een aantal geestverwanten. Ze besloten de Nieuwsbrieven in uitgebreide vorm voort te zetten en op 10 februari verscheen de uitgebreidere publicatie onder de naam ‘Het Parool – Vrij, onverveerd’. Door de grote belangstelling voor Het Parool in Amsterdam en daarbuiten was stencilen om technische en praktische reden al snel niet meer haalbaar. Op 11 augustus 1941 verscheen Het Parool als eerste gedrukte, illegale krant.

De jaren daarna worden gekenmerkt door een steeds groeiende oplage – in het najaar van 1944 liefst 100.000 exemplaren in heel Nederland – maar ook steeds grotere dreiging dat de bezetter erin zou slagen de illegale organisatie definitief op te rollen. De vervolging door de Duitsers leidde tot talloze arrestaties van medewerkers en redacteuren. Velen overleefden hun gevangenschap niet of werden geëxecuteerd. Sommigen, onder wie Frans Goedhart, wisten met vaak gedurfde ontsnappingen uit gevangenschap hun leven te redden. In april 1944 trad de journalist Simon Carmiggelt toe tot de redactie, ter vervanging van Gerrit Jan van Heuven Goedhart, die naar Londen moest vluchten. Het lukte de Duitsers echter niet om de organisatie de genadeklap toe te brengen. Twee dagen na de bevrijding, op 7 mei 1945, verscheen het honderdste nummer van Het Parool, het eerste legale nummer in Amsterdam. Van Heuven Goedhart werd na de oorlog de eerste hoofdredacteur van Het Parool. Frans Goedhart, die zich in de jaren dertig had ontwikkeld van communist tot socialist en democraat, bleef zijn onafhankelijke opstelling altijd trouw. Hij was 24 jaar kamerlid voor de Partij van de Arbeid, maar verliet de partij in 1970 uit protest tegen de invloed van de beweging Nieuw Links. Uit de door hem mede opgerichte tegenbeweging Democratisch Appèl ontstond de partij Democratisch Socialisten '70. In 1974 verliet hij de actieve politiek.


Stichting Het Parool

Al in 1943 was het plan ontstaan om Het Parool na de bevrijding als krant voort te zetten. Daarbij kozen de oprichters zeer bewust voor de rechtsvorm van een stichting zonder winstoogmerk. Men wilde voorkomen dat commerciële overwegingen van eigenaren ten koste zouden gaan van de maatschappelijke functie van de krant in het nieuwe, naoorlogse Nederland: onafhankelijke nieuwsgaring en publicatie. Het gedrag van eigenaren van andere kranten tijdens de oorlog had volgens de oprichters aangetoond dat winstoogmerk en een onafhankelijke opstelling moeilijk samengaan. Bovendien vond men ieder streven naar persoonlijk gewin van de oprichters volstrekt onverdedigbaar tegenover de tientallen medewerkers die Het Parool met gevaar voor eigen leven door de oorlog hadden geloodst of die daarbij het leven hadden gelaten. Op 14 september 1944 werd de akte van oprichting van Stichting Het Parool getekend. Om veiligheidsredenen werd de vestigingsplaats nog geheim gehouden.

Na de oorlog trad de stichting, met Frans Goedhart als voorzitter, op als uitgever van Het Parool en daarmee verbonden bladen. Directeur van de uitgeverij was Wim van Norden, tevens penningmeester en secretaris van de Stichting. Van Norden was als student bij de organisatie betrokken geraakt als verspreider van de Nieuwsbrief van Pieter ’t Hoen, later als redacteur van de illegale opvolger Het Parool.

Om de uitgeverij efficiënter te kunnen besturen, werd deze in de jaren vijftig ondergebracht in een naamloze vennootschap, de N.V. Het Parool, met de stichting als enig aandeelhouder, zodat de gewenste afstand tussen de oprichters en het bedrijf in stand bleef.

Vanaf 1968 kwamen er drastische veranderingen in de positie van zowel de N.V. Het Parool als de stichting. Na fusie met de Volkskrant ontstond in 1968 De Perscombinatie, waarvan Wim van Norden tot 1979 directeur bleef. In 1974 volgde de overname van Trouw. Toen in 1994 de boekenuitgeverij Meulenhoff & Co werd overgenomen, veranderde de naam in PCM Uitgevers N.V. In 1995 nam PCM de Nederlandse Dagblad Unie (NRC Handelsblad en Algemeen Dagblad) over.

Stichting Het Parool bleef gedurende deze hele periode grootaandeelhouder van PCM, zij het dat de omvang van het belang wisselde. Aan het begin van dit millennium – de Stichting had op dat moment een belang van 57 procent in PCM – belandde PCM in zwaar weer. De combinatie van hoge investeringen in onder andere de nieuwe media en afkalvende winst dwong tot bezuinigingen. Deze bedreigden ook de positie van Het ParoolWeekmedia B.V. binnen PCM.


Stichting Democratie en Media

Aan die benarde situatie van Het Parool kwam in 2003 een einde toen Het ParoolWeekmedia B.V. werd verzelfstandigd en werd overgenomen door het Belgische mediaconcern De Persgroep. Om de identiteit van Het Parool binnen De Persgroep te bewaken, werd een nieuwe stichting, Stichting Het Nieuwe Parool, opgericht. Om naamsverwarring te voorkomen, wijzigde Stichting Het Parool haar naam in Stichting Democratie en Media.

In een naderhand zeer bekritiseerde transactie verkochten Stichting Democratie en Media en de andere aandeelhouders in 2004 in totaal 52,5 procent van hun aandelen PCM aan de Britse investeringsmaatschappij Apax. De bedoeling was om de financieringsmogelijkheden voor PCM te verruimen, zodat onder andere verder kon worden geïnvesteerd in nieuwe media. Het voornemen om PCM naar de beurs te brengen en zo nieuw kapitaal aan te trekken is echter nooit uitgevoerd. Ook andere plannen zijn door een combinatie van factoren nooit van de grond gekomen. Helaas heeft de betrokkenheid van Apax PCM juist vooral veel geld gekost. In 2007 trok Apax zich terug uit PCM. Om het voortbestaan van het door het vertrek van Apax financieel zeer verzwakte concern voorlopig veilig te stellen, nam Stichting Democratie en Media het aandelenpakket van Apax over. Hierdoor kreeg de stichting weer 90,3 procent van de aandelen in bezit.

De financiële positie van PCM verslechterde in de loop van 2008 echter snel. Het structurele probleem van teruglopende advertentie-inkomsten werd verergerd door de uitbrekende financiële crisis. Deze leidde er ook toe dat de bankiers van PCM de kredietfaciliteiten sterk beperkten, waardoor het voortbestaan van het concern acuut in gevaar kwam.
Begin 2009 begonnen besprekingen met De Persgroep, die in 2003 reeds ParoolWeekmedia had verworven. In België is De Persgroep onder andere uitgever van het dagblad De Morgen en eigenaar van de televisiezender VTM. De onderhandelingen leidden ertoe dat De Persgroep sinds juli 2009 een belang van 51 procent heeft in PCM. Op 1 december 2009 werd de naam gewijzigd in 'de Persgroep Nederland'. Stichting Democratie en Media bezit hiervan nog 38,8 procent van de aandelen. 

De overname had nog een gevolg. De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) stemde alleen in met de overname van PCM als De Persgroep de NRC Mediagroep, uitgever van NRC Handelsblad en nrc.nxt, zou afstoten. De NMa meende dat De Persgroep, waar immers sinds 2003 ook Het Parool deel van uitmaakte, anders een te dominante positie in de regio Amsterdam zou krijgen. In het najaar van 2009 begon een gecontroleerde veiling van de NRC Mediagroep; op 21 december stemde de redactieraad van NRC Media in met overname door de combinatie Egeria/Het Gesprek. Egeria is een onafhankelijke Nederlandse investeringsmaatschappij, de televisiezender Het Gesprek was gespecialiseerd in actualiteiten, maatschappij, cultuur en media. De zender ging op 20 augustus 2010 failliet. Het voortbestaan van NRC Media komt hierdoor niet in gevaar.


Belangrijke data

25 juli 1940 – Eerste Nieuwsbrief van Pieter ’t Hoen (nom de plume van Frans Goedhart) verschijnt illegaal.

  • 10 februari 1941 – De uitgebreide versie van de Nieuwsbrief verschijnt voor het eerst onder de naam Het Parool – Vrij en Onverveerd. De redactie bestaat nu uit vijf man.
  • 11 augustus 1941 – Het Parool wordt niet meer gestencild, maar gedrukt. Het is daarmee de eerste gedrukte illegale krant van Nederland.
  • 14 september 1944 – Ondertekening voorlopige stichtingsakte van Stichting Het Parool, met het doel om Het Parool na de bevrijding als dagblad voort te zetten.
  • 25 september 1944 – In het bevrijde Maastricht verschijnt Het Parool als eerste vrije ex-illegale krant.
  • 1960 – Oprichting N.V. Het Parool, waarin de bedrijfsvoering van de krant wordt ondergebracht. Stichting Het Parool wordt 100 procent aandeelhouder.
  • 1968 – Door fusie met de Volkskrant ontstaat De Perscombinatie
  • 1974 – Trouw wordt opgenomen in De Perscombinatie
  • 1994 – Na overname van Meulenhoff & Co ontstaat PCM Uitgevers N.V.
  • 1995 – Overname Nederlandse Dagblad Unie
  • 1 januari 2003 – Het Parool wordt verzelfstandigd en overgenomen door De Persgroep uit België.
  • 2003 Oprichting Stichting Het Nieuwe Parool. Stichting Het Parool wijzigt haar naam in Stichting Democratie en Media
  • juli 2009 - PCM wordt overgenomen door De Persgroep. Stichting Democratie en Media heeft nog 38,8 procent van de aandelen in PCM.
  • 1 december 2009 - De naam van PCM Uitgevers wijzigt in De Persgroep Nederland.
  • 21 december 2009 - De redactieraad van NRC Media, uitgever van NRC Handelsblad en nrc.nxt, stemt in met verkoop door De Persgroep aan de combinatie van de investeringsmaatschappij Egeria en de televisiezender Het Gesprek.